Du học sinh: Muốn về lại sợ ‘hậu duệ, quan hệ’

Chìa khoá để thu hút nhân tài từ nước ngoài về nước không phải là trả lương cao, mà là tạo ra một môi trường học thuật thân thiện, tự do và dân chủ.

Có lẽ trong lịch sử nước ta, chưa bao giờ số du học sinh đông đảo như hiện nay. Từ con số dao động trong khoảng vài ngàn người mỗi năm, đến 2013, theo số liệu của Bộ GDĐT, có 125.000 học sinh Việt Nam ra nước ngoài học tập, trong đó gần 90% đi theo diện tự túc. Vẫn theo thống kê này, Mĩ và Australia là hai nơi được ưa chuộng, chiếm gần 40% du học sinh. Nhìn chung, đây là một tín hiệu tích cực cho đất nước đang trong giai đoạn phát triển, hội nhập.

Liên quan đến du học sinh, câu chuyện về hay ở luôn được đặt ra. Tuy không có con số cụ thể, nhưng qua giao tiếp và kinh nghiệm cá nhân, tôi nhận thấy phần đông du học sinh Việt Nam nếu có cơ hội sẽ chọn ở lại. Để làm rõ nguyên nhân sẽ cần nhiều nghiên cứu và điều tra xã hội mới có câu trả lời toàn diện. Nhưng qua thảo luận với nhiều du học sinh, cả những người về nước công tác lẫn ở lại, tôi nhận ra một số lí do liên quan đến môi trường học thuật, văn hoá quan hệ, và hệ thống hành chính.


Còn nhiều rào cản với du học sinh muốn về nước cống hiến. Ảnh minh hoạ

Còn nhiều rào cản với du học sinh muốn về nước cống hiến. Ảnh minh hoạ

Từ khoảng cách học tập đến môi trường, văn hóa

Một trong những quan ngại lớn nhất là khoảng cách học thuật giữa Việt Nam và các nước phương Tây. Việt Nam chưa có cơ sở vật chất dồi dào, phương tiện thí nghiệm tiên tiến như tại các nước phát triển có nền khoa học lâu đời. Để xây dựng được cơ sở vật chất như thế cần thời gian khá dài, không thể một sớm chiều. Trong một số ngành khoa học thực nghiệm (ví dụ, sinh học phân tử, công nghệ sinh học…), du học sinh mới tốt nghiệp cần phải trau dồi nghề nghiệp và học thêm kĩ năng khoa học, mà ở VN khó đáp ứng. Do đó, nấn ná ở thêm vài năm ở nước ngoài để tìm cơ hội nghiên cứu hậu tiến sĩ hay học thêm là hoàn toàn có thể hiểu.

Môi trường văn hoá khoa học ở Việt Nam cũng là một rào cản. Ở nước ngoài, du học sinh đã quen với văn hoá tôn trọng chứng cứ, dân chủ trong khoa học, và tư duy phê phán. Những đặc tính này có khi không phù hợp với môi trường trong nước, nơi sự cả nể và thứ bậc khoa bảng được xem là chuẩn mực trong ứng xử hàng ngày. Tư duy phê phán và chú ý đến chi tiết của phương Tây khi về đến Việt Nam dễ bị xem là "vạch lá tìm sâu". Không ngạc nhiên khi một số du học sinh than phiền họ bị loại khỏi các hội đồng khoa học, thậm chí bị cô lập vì có ý kiến phản biện thẳng thắn, hoặc không phù hợp với suy nghĩ của đồng nghiệp trong nước.

Với du học sinh cấp tiến sĩ, một trở ngại khác là vấn đề tài trợ cho nghiên cứu. Bất cứ một tiến sĩ đích thực nào cũng đam mê nghiên cứu khoa học, và nghiên cứu thực nghiệm cần phải có tiền. Tại Việt Nam, những câu chuyện tiêu cực về "lại quả", "kickback", sự vô lí, bất cập trong việc xét duyệt đề tài và phân bổ ngân sách lưu truyền trong giới khoa học chỉ làm cho các nghiên cứu sinh nước ngoài thêm nản chí.

Gần đây, sự ra đời của Quĩ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia Nafosted phần nào giúp lấy lại niềm tin vào quản lí khoa học trong giới nghiên cứu sinh. Nhưng ở các tỉnh, thành phố, qui trình xét duyệt đề tài và cấp kinh phí cho nghiên cứu vẫn còn nhiều bất cập, vì một số qui định được đặt ra dựa trên giả định thiếu tin tưởng nhà khoa học và mang tính… "hành là chính".

Một rào cản nữa cho việc trở về cống hiến là sự đố kị, ganh tị của đồng nghiệp trong nước. Không ít người có suy nghĩ nếu du học sinh giỏi thì không về nước; suy ra, người về nước chắc là thuộc loại… học hành dở. Một số khác có cái nhìn hẹp hòi hơn, và muốn gây khó khăn cho "ma mới", hoặc bản thân năng lực hạn chế nên tìm cách dèm pha, bất hợp tác. Tôi từng biết vài tiến sĩ được đào tạo ở nước ngoài, có khả năng nghiên cứu và thành tích công bố rất tốt, nhưng khi về nước làm việc tại đại học thì bị bố trí không đúng chuyên ngành, thậm chí bị “đày đoạ” làm công việc photocopy! Những trường hợp như thế có lẽ không phải là hiếm.

Các du học sinh Việt Nam thường than phiền cái mà tôi tạm gọi là "văn hoá quan hệ". Ở Việt Nam, dân gian có câu "Thứ nhất hậu duệ, thứ nhì quan hệ, thứ ba tiền tệ, thứ tư trí tuệ" để chỉ những tiêu chí ngầm trong việc bổ nhiệm nhân sự. Trong một hệ thống như thế, du học sinh không thuộc ba diện đầu, thì cơ hội được đóng góp phải nói là rất thấp, và việc họ lựa chọn ở lại nước ngoài, nơi trọng dụng năng lực, là dễ hiểu.

Nói chuyện nhiều với các du học sinh, tôi phát hiện rằng họ rất sợ những thủ tục, qui định hành chính (mà họ gọi đùa là "hành là chính") và những quy định thiếu minh bạch. Chẳng hạn, một du học sinh học trung học, đại học, sau đại học, khi về nước tìm nơi công tác không được nhận vì hồ sơ không hợp lệ, do thiếu bằng tốt nghiệp trung học ở Việt Nam! Dĩ nhiên, cũng có những trường hợp do đố kị, người ta tự đặt ra những qui định chỉ để loại bỏ du học sinh.

Đối với các du học sinh đã có gia đình, quyết định ở lại có khi chẳng liên quan gì đến học thuật hay khoa học. Họ lo cho tương lai con em, muốn thế hệ sau được học hành trong một môi trường tiến bộ và ít áp lực hơn Việt Nam. Họ đã thấy tình trạng "tị nạn giáo dục" ở Việt Nam, chứng kiến nhiều quan chức, người giàu có đều gửi con em ra nước ngoài học. Đó là một cách "bỏ phiếu" cho nền giáo dục nước nhà.

Chìa khóa hút nhân tài

Ở Trung Quốc, người ta gọi những du học sinh quay về nước là "hải qui", dịch sang tiếng Việt là "rùa biển". Những “hải qui” ở VN cũng phải đối mặt không ít rào cản. Một số về thì không được bố trí công việc thích hợp, hoặc bị cô lập, sống lay lắt. Một số quay về, sau khi bị trù dập và thất nghiệp, đành phải tìm đường rời khỏi Việt Nam, và trở thành nạn nhân bị kiện đòi bồi thường tiền. Vấn đề không hẳn là tại du học sinh, mà do khoảng cách về khoa học và cơ chế tuyển dụng nhân tài của Việt Nam có vấn đề.

Thật ra, nhìn vào bức tranh lớn, dù du học sinh ở nước ngoài vài năm hay quay về thì Việt Nam không tổn thất gì. Những người ở ngoài trước sau cũng sẽ quay về giúp Việt Nam trong chuyển giao công nghệ và hợp tác khoa học. Những người đã về, cho dù rời cơ quan vì lí do nào, thì vẫn làm việc trong nước, chứ không hề “thất thoát”. Do đó, theo tôi, việc một số trường kiện du học sinh không quay lại trường công tác sau khi học xong là một tiền lệ không đẹp và lợi bất cập hại.

Những rào cản trên cho thấy, nếu Việt Nam thật sự muốn thu hút nhân tài, thì phải cải cách hệ thống học thuật và khoa học, tinh giản hệ thống quản lí và hành chính. Phải giảm quyền lực chính trị của những người có chức năng tuyển dụng nhân sự, và thay vào đó nên giao quyền tuyển dụng cho giới chuyên môn. Chìa khoá để thu hút nhân tài từ nước ngoài về nước không phải là trả lương cao, mà là tạo ra một môi trường học thuật thân thiện, tự do và dân chủ.

Theo Nguyễn Văn Tuấn

Vietnamnet

MỚI NHẤT
Rớt đại học vì hạnh kiểm: ĐH Huế nên cho các em chuyển sang ngành học khác
Rớt đại học vì hạnh kiểm: ĐH Huế nên cho các em chuyển sang ngành học khác

(Dân trí) - Đó là ý kiến của bà Nguyễn Thị Kim Phụng, Quyền Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học Bộ GD& ĐT về sự việc nhiều thí sinh có kết quả thi đỗ vào Trường ĐH Sư phạm Huế nhưng khi xét hạnh kiểm trong học bạ thì các em không đủ điều kiện 3 năm đạt loại khá trở lên nên nhà trường hủy kết quả trúng tuyển.

Thứ hai, 14/09/2015 - 04:58

Trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng có hiệu trưởng mới
Trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng có hiệu trưởng mới

(Dân trí) - UBND TPHCM vừa có quyết định công nhận PGS.TS Thái Bá Cần làm hiệu trưởng Trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng nhiệm kỳ 2015-2020. Trước đó, UBND TPHCM cũng đã có quyết định công nhận hội đồng quản trị (HĐQT) mới của trường với 11 thành viên.

Thứ hai, 14/09/2015 - 04:39

Đình chỉ công tác hiệu trưởng “ăn chặn” hàng trăm triệu đồng tiền hỗ trợ học sinh nghèo
Đình chỉ công tác hiệu trưởng “ăn chặn” hàng trăm triệu đồng tiền hỗ trợ học sinh nghèo

(Dân trí) - Chiều 14/9, tin từ Đảng ủy xã Phú Thủy (huyện Lệ Thủy, Quảng Bình) cho biết, đã có quyết định đình chỉ công tác chức vụ Bí thư Chi bộ và đình chỉ sinh hoạt Đảng đối với bà Phan Thị Giang, Bí thư Chi bộ Trường Mầm non xã Phú Thủy.

Thứ hai, 14/09/2015 - 03:23

Quảng Ngãi: Toàn bộ học sinh nghỉ học tránh bão
Quảng Ngãi: Toàn bộ học sinh nghỉ học tránh bão

(Dân trí) - Trưa nay (14/9), ông Đoàn Dụng - Giám đốc Sở GD&ĐT Quảng Ngãi cho biết Sở ban hành thông báo đến các trường THPT và Phòng GD&ĐT các huyện, thành phố cho học sinh nghỉ học do ảnh hưởng bão số 3.

Thứ hai, 14/09/2015 - 03:20

Phụ huynh, học sinh vất vả về nhà tránh bão trong mưa to, gió lớn
Phụ huynh, học sinh vất vả về nhà tránh bão trong mưa to, gió lớn

(Dân trí) - Trưa nay 14/9, tại Đà Nẵng, học sinh, phụ huynh đưa đón con em từ trường học về nhà tránh ảnh hưởng bão hết sức vất vả trong mưa to, gió lớn.

Thứ hai, 14/09/2015 - 02:54

Cô giáo mầm non khoe ngực: Đẹp mà không đẹp
Cô giáo mầm non khoe ngực: Đẹp mà không đẹp

Cuối tuần vào mạng chuẩn bị cho công việc mới, trên Facebook bạn bè và một số trang liên quan tới công việc, những hình ảnh "cô giáo mầm non khoe ngực" đập vào mắt.

Thứ hai, 14/09/2015 - 02:50

Gần 500 tỷ xây dựng cơ sở mới Học viện Phật giáo tại Huế
Gần 500 tỷ xây dựng cơ sở mới Học viện Phật giáo tại Huế

(Dân trí) - Sáng 14/9 tại phường An Tây (đoạn gần khu Tưởng niệm di tích lịch sử Cách mạng Chín Hầm, TP Huế), Hội đồng trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã làm lễ đặt đá khởi công xây dựng cơ sở mới Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế.

Thứ hai, 14/09/2015 - 12:40

Huế tuyển dụng lại giáo viên sau 1 năm tạm dừng
Huế tuyển dụng lại giáo viên sau 1 năm tạm dừng

(Dân trí) - Ngày 14/9, tin từ UBND TP Huế cho biết vừa có kế hoạch tuyển dụng lại viên chức ngành giáo dục và đào tạo năm học 2015-2016 sau 1 năm tạm dừng tuyển dụng.

Thứ hai, 14/09/2015 - 11:47

Bộ Giáo dục chỉ nguyên nhân “thí sinh đậu thành rớt đại học” vì điểm ưu tiên
Bộ Giáo dục chỉ nguyên nhân “thí sinh đậu thành rớt đại học” vì điểm ưu tiên

(Dân trí) - Sự việc hơn 30 trường hợp thí sinh ở ĐH Huế đã trúng tuyển nguyện vọng 1 nhưng lại bị rớt do cộng sai điểm ưu tiên, Bà Nguyễn Thị Kim Phụng, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học – Bộ GD&ĐT đã chỉ rõ nguyên nhân vì sao có sự nhầm lẫn này.

Thứ hai, 14/09/2015 - 11:36

Hàn Quốc: Tốt nghiệp đại học lại học tiếp trường nghề
Hàn Quốc: Tốt nghiệp đại học lại học tiếp trường nghề

(Dân trí) - Tại Hàn Quốc, ngày càng có thêm nhiều cử nhân trường đại học 4 năm đăng ký học trường nghề để tăng cơ hội kiếm việc làm, theo số liệu của Hội đồng Giáo dục Đại học Hàn Quốc.

Thứ hai, 14/09/2015 - 08:52

Bằng tốt nghiệp THPT giá 500.000 đồng  sản xuất trong 15 phút
Bằng tốt nghiệp THPT giá 500.000 đồng sản xuất trong 15 phút

(Dân trí) - Một “lò sản xuất” bằng tốt nghiệp THPT giả mạo với giá 500.000 đồng vừa bị cơ quan chức năng phát hiện.

Thứ hai, 14/09/2015 - 08:31

Trắng đêm vận động học sinh tộc người Đan Lai đến trường
Trắng đêm vận động học sinh tộc người Đan Lai đến trường

(Dân trí) - Cứ mỗi dịp hè đến thì học sinh ở vùng Con Cuông, Nghệ An nghỉ học khá nhiều. Trong số đó có nhiều học sinh của tộc người Đan Lai cũng nghỉ học khi bắt đầu khai giảng và công tác vận động gần như trắng đêm.

Thứ hai, 14/09/2015 - 06:53

ĐÁNG QUAN TÂM
Tuyển sinh bổ sung chương trình đại học chính quy liên kết quốc tế
Tuyển sinh bổ sung chương trình đại học chính quy liên kết quốc tế

Khoa Quốc tế - Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) tuyển sinh bổ sung chương trình đại học chính quy do ĐHQGHN cấp bằng và chương trình đại học chính quy liên kết quốc tế. Văn bằng chương trình đại học chính liên kết được Cục Khảo thí và Kiểm định chất lượng giáo dục - Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam công nhận.

Thứ hai, 14/09/2015 - 06:30

Không đạt hạnh kiểm khá, hàng loạt thí sinh từ đỗ thành trượt ĐH
Không đạt hạnh kiểm khá, hàng loạt thí sinh từ đỗ thành trượt ĐH

Rất nhiều thí sinh khi đến Trường Đại học Sư phạm Huế làm thủ tục nhập học thì được thông báo không đỗ vì không đủ điều kiện về hạnh kiểm.

Thứ hai, 14/09/2015 - 12:29

Hà Tĩnh: Hơn 130 học sinh vẫn không được tới trường
Hà Tĩnh: Hơn 130 học sinh vẫn không được tới trường

(Dân trí) - Hơn 130 học sinh các cấp ở phường Kỳ Lợi (thị xã Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh) đã bỏ lỡ một năm học, năm nay là năm thứ hai các em phải đối mặt với nguy cơ không được tới trường... Đây là vấn đề đang làm "đau đầu" ngành Giáo dục địa phương.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 02:02

Hơn 250 chỉ tiêu vào Đại học Huế ở đợt xét tuyển lần 3
Hơn 250 chỉ tiêu vào Đại học Huế ở đợt xét tuyển lần 3

(Dân trí) - Ngày 13/9, tin từ Đại học Huế cho biết vừa thông báo xét tuyển đợt 3 vào các trường đại học và Phân hiệu trực thuộc. Sẽ có 258 chỉ tiêu gồm hệ Đại học và Cao đẳng.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 01:28

ĐH Tây Đô xét tuyển NVBS đợt 2 cho 18 ngành đào tạo
ĐH Tây Đô xét tuyển NVBS đợt 2 cho 18 ngành đào tạo

(Dân trí) - Trường ĐH Tây Đô (Cần Thơ) vừa có thông báo xét tuyển nguyện vọng bổ sung (NVBS) đợt 2 cho 16 ngành đào tạo bậc ĐH và 2 ngành đào tạo bậc CĐ từ nay đến hết ngày 21/9/2015.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 01:05

3 đối tượng được miễn học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh
3 đối tượng được miễn học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh

Hai Bộ trưởng Bộ GD&ĐT và Bộ LĐ - TB&XH ban hành Thông tư liên tịch quy định tổ chức dạy, học và đánh giá kết quả học tập môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh (GDQP&AN) trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở giáo dục đại học.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 09:20

Trường THPT Chuyên Võ Nguyên Giáp được công nhận đạt chuẩn Quốc gia lần 2
Trường THPT Chuyên Võ Nguyên Giáp được công nhận đạt chuẩn Quốc gia lần 2

(Dân trí) - Ngày 13/9, UBND tỉnh Quảng Bình cho biết, vừa ban hành quyết định và cấp bằng công nhận đạt chuẩn Quốc gia cho 4 trường THCS và THPT trên địa bàn.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 09:14

Sâu lắng đêm vinh danh học sinh giỏi xứ Nghệ
Sâu lắng đêm vinh danh học sinh giỏi xứ Nghệ

(Dân trí) - Tối ngày 12/9, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Nghệ An đã tổ chức lễ tuyên dương và trao thưởng cho hơn 200 học sinh đạt giải quốc tế, khu vực, quốc gia và đỗ điểm cao vào đại học năm 2015.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 07:44

Hàng loạt ĐH, CĐ có nguy cơ đóng cửa: Không thể kinh doanh giáo dục
Hàng loạt ĐH, CĐ có nguy cơ đóng cửa: Không thể kinh doanh giáo dục

Các trường đại học, cao đẳng cần nhìn nhận sự thật là nên chấp nhận đóng cửa, giải thể nếu không đảm bảo chất lượng đào tạo.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 07:34

Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam lần thứ 9
Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam lần thứ 9

(Dân trí) - Vừa qua, tại Hà Nội, Ban Thường vụ Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam đã họp phiên thường kỳ để cho ý kiến về về Báo cáo công tác khuyến học 6 tháng đầu năm 2015, công tác chuẩn bị kỷ niệm 20 năm thành lập Hội và Đại hội toàn quốc lần thứ V Hội Khuyến học Việt nam.

Chủ nhật, 13/09/2015 - 12:00

ĐH Võ Trường Toản xét tuyển NVBS đợt 2 với 3 ngành bậc ĐH
ĐH Võ Trường Toản xét tuyển NVBS đợt 2 với 3 ngành bậc ĐH

(Dân trí) - Trường ĐH Võ Trường Toản (Hậu Giang) vừa có thông báo xét tuyển nguyện vọng bổ sung (NVBS) đợt 2 đối với 3 ngành đào tạo bậc ĐH.

Thứ bảy, 12/09/2015 - 08:20

Ngành giáo dục khu vực Bắc Trung bộ ký cam kết an toàn giao thông
Ngành giáo dục khu vực Bắc Trung bộ ký cam kết an toàn giao thông

(Dân trí) - Trong buổi lễ phát động “Tháng hành động an toàn giao thông” năm 2015, lãnh đạo các Sở GD&ĐT khu vực Bắc Trung bộ đã ký cam kết với Bộ GD&ĐT trong việc thực hiện tốt các mục tiêu đảm bảo an toàn giao thông trong nhà trường.

Thứ bảy, 12/09/2015 - 07:00