Liên Xô đã tìm cách sáp nhập Iran như thế nào

Nhiều người tin rằng, nỗ lực sáp nhập miền Bắc Iran của lãnh đạo Liên Xô Stalin đã kích động Chiến tranh Lạnh.

Iran hiện đại là một quốc gia đa sắc tộc. Hai cộng đồng thiểu số lớn nhất của nước này là người Kurd và người Azerbaijan chủ yếu sống ở miền Bắc. Kết quả của các cuộc chiến tranh Nga-Ba Tư thế kỷ 19 là các vùng đất lịch sử của người Azerbaijan bị phân chia giữa Ba Tư (Iran ngày nay) và Đế chế Nga. Người Azerbaijan bị chia cắt đã mơ về sự thống nhất kể từ đó, và trong Thế chiến 2, Kremlin đã cố khai thác quan điểm này.

Liên Xô đã tìm cách sáp nhập Iran như thế nào - 1

Nỗ lực sáp nhập miền Bắc Iran của lãnh đạo Liên Xô Stalin được cho là đã kích động Chiến tranh Lạnh. Ảnh: Getty

Kế hoạch của Liên Xô là sáp nhập các khu vực miền Bắc nước này vào Cộng Hòa Azerbaijan thuộc Liên Xô và cùng lúc đó ủng hộ mong muốn ly khai của người Kurd ở Iran.

Chiến dịch Countenance

Tháng 8/1941, Liên Xô và Anh chiếm đóng Iran. Bất chấp tuyên bố trung lập trong các cuộc xung đột toàn cầu, mối quan hệ của Iran với Đức Quốc xã dường như quá gần gũi. Tình báo Đức hoạt động ở nước này và trữ lượng dầu mỏ khổng lồ của Iran có tiềm năng nuôi sống trục liên minh này trong một thời gian dài sau đó. Phe đồng minh không thể cho phép điều đó.

Liên Xô đã tìm cách sáp nhập Iran như thế nào - 2

Sau chiến dịch quân sự đột kích, còn được biết đến với cái tên Chiến dịch Countenance, Iran đầu hàng, các công dân Đức bị trục xuất khỏi nước này và tài sản của các công ty Đức bị tịch thu. Iran nhanh chóng nằm trong sự kiểm soát của Đồng minh.

Nhưng Iran vẫn chưa bị chiếm đóng hoàn toàn. Anh nắm giữ miền Nam trong khi Liên Xô kiểm soát miền Bắc. Đó là những vùng đất được gọi là Nam Azerbaijan – các vùng lãnh thổ Iran với 5 triệu người Azerbaijan, cũng như các vùng đất nhỏ hơn mà người Kurd sinh sống.

Hồi sinh dân tộc Nam Azerbaijan

Mặc dù năm 1941, Hồng quân Liên Xô liên tiếp thua trận trước Wehrmacht (Quân đội Đức), dẫn với việc Phát xít Đức tiến tới tận Moscow, nhưng lãnh đạo Liên Xô vẫn không bao giờ quên về những lợi ích ở Iran của mình.

Về mặt chính thức, các vùng lãnh thổ do Liên Xô và Anh kiểm soát vẫn được cai trị bởi shah (vua Ba Tư). Tuy nhiên, trên thực tế, ảnh hưởng của Iran bị kiềm chế bởi các chính quyền chiếm đóng.

Từ những ngày đầu triển khai binh sỹ ở miền Bắc Iran, Liên Xô đã bắt tay tiến hành chiến dịch chính trị, kinh tế, văn hóa, ý thức hệ quy mô lớn nhằm chinh phục trái tim và lý trí của người địa phương. Một vai trò chủ chốt trong nỗ lực này do người Azerbaijan Liên Xô có nguồn gốc tương tự tiến hành. Họ đã cử hàng trăm chuyên gia tới Iran.

Liên Xô đã tìm cách sáp nhập Iran như thế nào - 3

Chiến dịch tuyên truyền của Liên Xô với người dân địa phương ở Tabriz. Ảnh: TASS

Đầu tiên, các kỹ sư Liên Xô đã cải thiện hệ thống vệ sinh và y tế ở các thành phố, các ngôi làng miền Bắc Iran. Tiếp đó là việc của các nhà tư tưởng.

Ở Tabriz, thành phố chính của khu vực, tờ báo tiếng Azerbaijan đầu tiên Za Rodinu (Dành cho Đất mẹ) ra đời. Một nhà xuất bản được xây dựng nhằm phát hành sách của các tác giả địa phương.

Các sân khấu kịch, opera cũng biểu diễn bằng ngôn ngữ địa phương, cộng thêm vô số các lễ hội và các sự kiện văn hóa quy mô lớn. Các trường học giảng dạy bằng ngôn ngữ Azerbaijan cũng bắt đầu mở cửa.

Khu vực này chưa bao giờ chứng kiến điều gì như vậy.

Thận trọng với Xô viết hóa

Lo ngại sự chỉ trích của các nước phương Tây, Liên Xô theo đuổi một chính sách thận trọng ở Nam Azerbaijan. Các quan chức trong Đảng Cộng sản không được phép “xô viết hóa” khu vực, mà đơn thuần chỉ là hỗ trợ người địa phương.

Để chinh phục người địa phương, Cục Hồi giáo Caucasus được thiết lập ở Liên Xô vào tháng 4/1944. Cơ quan này đã tham gia tích cực vào việc quản lý đời sống tôn giáo của người Azerbaijan ở Iran.

Liên Xô ám chỉ, một cách xảo quyệt hay thông minh, rằng đời sống ở Liên Xô sẽ tốt hơn ở Iran.

Nhà nước cho người Azerbaijan ở Iran

Theo thỏa thuận với chính phủ Iran, các lực lượng Đồng minh sẽ phải rút khỏi Iran trong vòng vài tháng sau Thế chiến 2. Phía Anh tuân thủ nhưng Liên Xô thì vẫn tìm cách kéo dài sự hiện diện tại đây.

Hơn thế, dù Phát xít đã bị đánh bại, nhưng Liên Xô vẫn thăm dò cơ hội để can thiệp sâu hơn vào cuộc chiến cho miền Bắc Iran. Chương trình tuyên truyền Liên Xô được đẩy mạnh, cũng như các hoạt động tình báo nhằm chống phá sự ủng hộ đối với shah.

Vị thế của Liên Xô trong khu vực ngày càng trở nên vững chắc, tới mức lãnh đạo của Azerbaijan ở Liên Xô, Mir Jafar Bagirov, người đã ủng hộ giấc mơ “Thống nhất cho Azerbaijan” đã dám tuyên bố “Nếu bạn muốn biết sự thật, thì Tehran cũng là một thành phố Azerbaijan cổ”.

Năm 1945, Kremlin quyết định liên kết nền kinh tế của khu vực này với Liên Xô. Thêm nhiều chuyên gia được cử tới đây để làm ăn kinh doanh và tìm kiếm các giếng dầu.

Tháng 11/1945, tất cả quyền kiểm soát đối với miền Bắc Iran cuối cùng cũng tuột khỏi tay của Tehran. Đảng Dân chủ của người Azerbaijan Iran, được quân đội Liên Xô hậu thuẫn, đã chiếm các cơ quan hành chính chủ chốt ở nước này và giải giáp các đơn vị cảnh sát và quân đội của người Iran.

Ngày 12/12/1945, Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan được tuyên bố thành lập và do Sayyed Ja’far Pishevari dẫn dắt. Dù danh nghĩa là một “nước cộng hòa tự trị” nằm trong Iran, nhưng trên thực tế đây là một vệ tinh của Liên Xô.

Một nhà nước cho người Kurd

Tháng 1/1946, ngay sau khi thành lập Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan, một thực thể nhà nước nữa cũng được thiết lập ở miền Bắc Iran, đó là Cộng hòa Mahabad của người Kurd.

Liên Xô đã tìm cách sáp nhập Iran như thế nào - 4

Người Kurd ở Iran. Ảnh: Getty

Các vùng lãnh thổ người Kurd nhỏ rơi vào kiểm soát của Liên Xô cùng với Nam Azerbaijan, mặc dù thực tế là từ năm 1941, lãnh đạo Liên Xô đã quyết định không sử dụng “lá bài” người Kurd, mà thay vào đó là tập trung toàn lực vào vấn đề Azerbaijan.

Chỉ ở giai đoạn cuối cùng, vào mùa thu 1945, Mir Jafar Bagirov mới giành sự ủng hộ đối với việc thành lập Đảng Nhân dân người Kurd. Đảng này sau đó, ngày 22/2/1946, cầm quyền ở nước Cộng hòa Mahabad của Người Kurd.

Không giống như Nam Azerbaijan, các chính quyền ở Mahabad phải dựa vào sức mạnh quân sự của Liên Xô.

Cuối con đường

Iran tất nhiên không muốn để mất các vùng lãnh thổ phía Bắc. Khi bị quân đội Liên Xô ngăn chặn tới các khu vực này, Tehran quyết định theo đuổi các kênh ngoại giao.

Với cáo buộc chủ nghĩa bành trướng của Liên Xô, Iran lần đầu tiên chính thức khiếu nại lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Động thái của Iran nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của cả Mỹ và Anh.

Sức ép lớn từ Liên Hợp Quốc và các nước phương Tây, Kremlin nhận ra rằng, hành trình Iran của mình đã đi đến hồi hết. Stalin quyết định thỏa thuận.

Sau nhiều tháng đàm phán, lãnh đạo Liên Xô nhận được sự đảm bảo của Thủ tướng Iran Ahmad Qavam rằng Liên Xô sẽ được phép phát triển các tô giới dầu mỏ ở miền Bắc Iran sau khi rút quân. Tuy nhiên, cam kết này chưa bao giờ được thực hiện.

Sau sự rút quân của Liên Xô vào tháng 5/1946, các nước cộng hòa nhân dân rơi vào tình thế nguy hiểm. Không có sự hỗ trợ, họ vẫn cố kháng cự trước sự tiến quân của quân đội Iran.

Nhưng thông điệp chia tay của Stalin đối với người Azerbaijan và người Kurd không khác gì dội gáo nước lạnh vào những khát vọng của họ: “Là Thủ tướng, Qavam có quyền đưa quân đội tới bất cứ nơi nào của Iran, trong đó có cả Azerbaijan, vì thế tiếp tục kháng cự vũ trang là không thực tế và thiếu khôn ngoan”.

Tháng 11-12/1946, quân đội Iran đã kiểm soát các lãnh thổ miền Bắc mà không cần đánh, giải tán cả 2 cộng hòa tự xưng này. Các lãnh đạo của Cộng hòa Mahabad bị hành quyết, còn các lãnh đạo của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan đã tìm cách trốn thoát sang Liên Xô.

Tuy nhiên, họ cũng không nhận được sự đón tiếp như mong đợi. Một số người cuối cùng phải vào các trại lao động vì bị cáo buộc “hoạt động do thám”, trong khi người đứng đầu nhà nước chết yểu, Sayyed Ja’far Pishevari, đã chết trong vụ tai nạn ô tô mà mật vụ Liên Xô dàn xếp, và sau đó được chôn cất trang trọng ở Baku của Azerbaijan.

Theo Hoàng Phạm

VOV.VN

MỚI NHẤT
Lo ngại Trung Quốc bành trướng, châu Âu quyết tâm hiện diện ở Biển Đông
Lo ngại Trung Quốc bành trướng, châu Âu quyết tâm hiện diện ở Biển Đông

(Dân trí) - Các nước lớn ở châu Âu đang tìm cách nâng vị thế ở châu Á-Thái Bình Dương, như tăng cường các hoạt động tự do hàng hải, và lo ngại về các căng thẳng gia tăng ở Biển Đông cho thấy họ quyết tâm hiện diện trong khu vực, các nhà phân tích nhận định.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 07:52

Hải quân Anh thử nghiệm tàu ngầm của “điệp viên 007”
Hải quân Anh thử nghiệm tàu ngầm của “điệp viên 007”

Một chiếc thuyền có thể biến thành tàu ngầm chỉ trong vài phút đang được Hải quân Hoàng gia Anh thử nghiệm để bảo vệ tuyến đường hàng hải ở Vịnh Ba Tư.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 05:20

"Các căn cứ và tàu sân bay Mỹ đều nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran"
"Các căn cứ và tàu sân bay Mỹ đều nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran"

(Dân trí) - Một chỉ huy của Vệ binh Cách mạng Iran hôm nay tuyên bố, các căn cứ và tàu sân bay của Mỹ trong khu vực đều nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran, sau khi Mỹ cáo buộc nước này đứng sau các vụ tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu ở Ả-rập Xê-út, điều mà Tehran bác bỏ.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 03:32

Ấn Độ-Trung Quốc lạnh nhạt, Nga cố gắng nồng ấm với cả hai
Ấn Độ-Trung Quốc lạnh nhạt, Nga cố gắng nồng ấm với cả hai

Nga đang xích lại Trung Quốc về nhiều mặt. Nhưng đồng thời Nga cũng duy trì quan hệ lịch sử thân thiện với Ấn Độ - đối thủ của Trung Quốc.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 09:21

Hai cơ sở dầu mỏ của Ả-rập Xê-út bị tấn công, Mỹ "tố" Iran là thủ phạm
Hai cơ sở dầu mỏ của Ả-rập Xê-út bị tấn công, Mỹ "tố" Iran là thủ phạm

(Dân trí) - Sản lượng khai thác dầu của Ả-rập Xê-út bị cắt giảm hơn một nửa, tương đương 5,7 triệu thùng dầu/ngày, sau khi hai cơ sở dầu mỏ vốn là trung tâm của ngành sản xuất dầu mỏ nước này bị tấn công khủng bố hôm qua, trong một động thái có thể đẩy giá dầu thế giới leo thang và làm gia tăng căng thẳng ở Trung Đông.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 09:01

Trung Quốc mua thêm đậu nành Mỹ trước ngày đàm phán thương mại
Trung Quốc mua thêm đậu nành Mỹ trước ngày đàm phán thương mại

(Dân trí) - Trung Quốc đã mua thêm đậu nành từ Mỹ trong một động thái được cho là nhằm xoa dịu căng thẳng với Washington trước khi bước vào bàn đàm phán.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 07:46

Ông Trump xác nhận con trai bin Laden bị tiêu diệt
Ông Trump xác nhận con trai bin Laden bị tiêu diệt

(Dân trí) - Tổng thống Donald Trump xác nhận con trai của trùm khủng bố Osama bin Laden đã bị tiêu diệt trong một chiến dịch chống khủng bố của Mỹ.

Chủ nhật, 15/09/2019 - 07:02

Donald Trump: Thời này, ai cũng thế
Donald Trump: Thời này, ai cũng thế

Ai sẽ thay cố vấn an ninh quốc gia Mỹ John Bolton và sự ra đi này tác động thế nào đến chính sách của Tổng thống Donald Trump?

Chủ nhật, 15/09/2019 - 06:59

Trung Quốc bị nghi chuyển hàng qua Campuchia để trốn thuế của Mỹ
Trung Quốc bị nghi chuyển hàng qua Campuchia để trốn thuế của Mỹ

(Dân trí) - Các công ty Trung Quốc bị tình nghi đã và đang cố gắng lách các đòn thuế của Mỹ trong thương chiến căng thẳng Mỹ - Trung bằng việc chuyển hàng qua Campuchia.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 06:54

Trung Quốc vật lộn với "cơn khát" thịt lợn
Trung Quốc vật lộn với "cơn khát" thịt lợn

(Dân trí) - Dịch tả lợn châu Phi bùng phát tại Trung Quốc đã khiến giá thịt lợn tại nước này tăng gần 50% chỉ trong 1 năm qua. Cuộc khủng hoảng thịt lợn đã gây tác động lớn tới nhiều gia đình tại Trung Quốc, và có thể ảnh hưởng đến các ngày lễ lớn sắp tới.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 04:51

Trung Quốc hạn chế quan chức nghỉ hưu sang các nước "ngũ nhãn"
Trung Quốc hạn chế quan chức nghỉ hưu sang các nước "ngũ nhãn"

Bắc Kinh đang thực hiện biện pháp hạn chế các quan chức cấp cao nghỉ hưu sang các nước thuộc nhóm “ngũ nhãn” để đoàn tụ gia đình hoặc du lịch, với lý do liên minh tình báo này đang muốn tìm cách kiềm chế Trung Quốc, báo Singapore Straitstimes đưa tin.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 03:22

Tổng thống Trump gây “bão” mạng khi nêu lý do da có màu cam
Tổng thống Trump gây “bão” mạng khi nêu lý do da có màu cam

(Dân trí) - Cách lý giải của Tổng thống Mỹ Donald Trump về nguyên nhân da ông trông có màu cam đã gây “bão” trên mạng xã hội Twitter.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 09:59

ĐÁNG QUAN TÂM
Canada bắt giữ quan chức tình báo cấp cao chuyên về Đông Á
Canada bắt giữ quan chức tình báo cấp cao chuyên về Đông Á

(Dân trí) - Cảnh sát Hoàng gia Canada ngày 13/9 đã bắt giữ một quan chức tình báo cấp cao với cáo buộc làm gián điệp. Ông này là chuyên gia về Đông Á và được cho là có thể nói tiếng Trung.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 09:12

Ông Trump lý giải nguyên nhân khó bị đưa ra luận tội
Ông Trump lý giải nguyên nhân khó bị đưa ra luận tội

(Dân trí) - Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng các hạ nghị sĩ Dân chủ khó lòng luận tội ông vì những thành tựu mà ông đã đạt được trong 3 năm qua.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 07:52

Tổng thống Ukraine tuyên bố đấu tranh để giành lại Crimea
Tổng thống Ukraine tuyên bố đấu tranh để giành lại Crimea

(Dân trí) - Tổng thống Ukraine Vladimir Zelensky tuyên bố nước này sẽ không chỉ tìm cách đòi lại Crimea, bán đảo sáp nhập vào Nga, “bằng lời nói suông".

Thứ bảy, 14/09/2019 - 07:50

Trung Quốc bất ngờ miễn thuế với nông sản Mỹ trước ngày đàm phán
Trung Quốc bất ngờ miễn thuế với nông sản Mỹ trước ngày đàm phán

(Dân trí) - Trung Quốc sẽ miễn áp thuế bổ sung đối với đậu nành và thịt lợn Mỹ trước khi hai nước nối lại đàm phán thương mại sau khoảng thời gian căng thẳng.

Thứ bảy, 14/09/2019 - 07:11

Tổng thống Philippines cho phép người dân bắn quan chức tham nhũng
Tổng thống Philippines cho phép người dân bắn quan chức tham nhũng

(Dân trí) - Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte cho phép công dân nước này bắn bất kỳ quan chức nào nhận hối lộ và cam kết sẽ không truy tố.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 09:55

Tàu chiến Mỹ thách thức yêu sách phi lý của Trung Quốc tại Hoàng Sa
Tàu chiến Mỹ thách thức yêu sách phi lý của Trung Quốc tại Hoàng Sa

(Dân trí) - Quân đội Mỹ xác nhận một tàu khu trục của hải quân nước này đã di chuyển gần các đảo tại quần đảo Hoàng Sa nhằm bác bỏ yêu sách phi lý của Trung Quốc tại khu vực này.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 08:39

Khám phá USS Sequoia - du thuyền nổi tiếng nhất nước Mỹ gắn bó với các đời tổng thống
Khám phá USS Sequoia - du thuyền nổi tiếng nhất nước Mỹ gắn bó với các đời tổng thống

USS Sequoia được biết đến là chiếc du thuyền nổi tiếng nhất nước Mỹ. Nó từng là nơi gắn bó của các đời tổng thống Mỹ, nơi diễn ra sinh nhật cuối cùng của Tổng thống John F Kennedy và cũng là nơi Tổng thống Richard Nixon tổ chức Hội nghị Thượng đỉnh với nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 07:33

Philippines bắt giữ gần 300 người Trung Quốc
Philippines bắt giữ gần 300 người Trung Quốc

(Dân trí) - Cảnh sát Philippines đã bắt giữ hơn 270 người Trung Quốc trong một vụ đột kích nhằm vào băng nhóm lừa đảo với số tiền lên tới hàng triệu USD.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 07:30

Những thói quen đặc biệt của Tổng thống Nga Putin
Những thói quen đặc biệt của Tổng thống Nga Putin

(Dân trí) - Tổng thống Nga Vladimir Putin có những thói quen đặc biệt như lái mô tô phân khối lớn, câu cá ở vùng Siberia, tặng cún cưng làm quà...

Thứ sáu, 13/09/2019 - 04:56

"Tia sáng cuối đường hầm" trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung
"Tia sáng cuối đường hầm" trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung

(Dân trí) - Cuộc chiến thương mại đã cho thấy dấu hiệu hạ nhiệt khi Trung Quốc đồng ý mua đậu nành của Mỹ sau nhiều tháng, trong khi Tổng thống Donald Trump tạm hoãn đợt áp thuế tiếp theo nhằm vào hàng hóa Trung Quốc.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 04:24

Nga tuyên bố cuộc chiến ở Syria đã kết thúc
Nga tuyên bố cuộc chiến ở Syria đã kết thúc

Bộ trưởng Ngoại giao Nga Serge Lavrov hôm 12-9 cho biết cuộc chiến ở Syria đã kết thúc, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải thúc đẩy các biện pháp giải quyết khủng hoảng kéo dài ở Syria và Trung Đông.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 04:22

Tàu chiến Mỹ mang tên lửa “nắn gân” Trung Quốc tại Thái Bình Dương
Tàu chiến Mỹ mang tên lửa “nắn gân” Trung Quốc tại Thái Bình Dương

(Dân trí) - Năng lực tác chiến được cải thiện của các tàu tuần duyên Mỹ với sự hỗ trợ của tên lửa tối tân tại khu vực Thái Bình Dương có thể khiến Trung Quốc phải dè chừng.

Thứ sáu, 13/09/2019 - 02:04