Câu đố của người Bahnar Tây Nguyên

Người Bahnar Tây Nguyên chủ yếu cư trú tại hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Trong kho tàng văn hóa dân gian phong phú của tộc người này, sinh hoạt đố giữ một vị trí quan trọng, cùng với sử thi, truyện cổ, ca dao, dân ca...

Tùy từng vùng, người Bahnar có thể gọi sinh hoạt đố là pơkân hoặc pơđô. Điểm chung của loại hình này là nó có thể diễn ra trong mọi hoàn cảnh, địa điểm, không có sự kiêng cữ; mọi đối tượng đều có thể tham gia, chỉ cần có từ hai người trở lên là đã có thể lập thành một cuộc đố.

Câu đố Bahnar chứa đựng hầu hết các vấn đề liên quan đến cuộc sống của đồng bào từ ngàn xưa đến nay. Rất dễ để nhận ra bà con thường đố nhau về các loại cây, trái, con vật, đồ vật trong nhà, ngoài rừng, ngoài rẫy hay xung quanh buôn làng như cây tre, mía, lúa, khoai lang, bầu bí, dưa hấu; các loại động vật như ba ba, cua, rùa, rắn, chó, gà, heo, bò; đố nhau về bếp lửa, mặt trăng, dòng suối, con đường, nhà cửa, mồ mả; đan gùi, tỉa lúa, bẻ bắp, giã gạo, nấu cơm, việc bắt chấy, ngủ nghỉ, đánh trống, khua chiêng; đố nhau về sự ốm đau, bệnh tật, những sinh hoạt cá nhân,...

Người Bahnar làm cây nêu ngày hội. 
Người Bahnar làm cây nêu ngày hội. 

Người Bahnar thông qua câu đố, quan tâm đến lửa, sấm sét, mặt trăng, mặt trời đồng thời cũng dành nhiều sự chú ý cho gà, chó, heo, con voi to lớn hay đám côn trùng bé nhỏ: ong, kiến, sâu bọ...

Tác giả dân gian nhìn thấy con đường có từ thời tổ tiên mình chẳng khác gì một một sợi dây. Có điều sợi dây ấy dài vô tận, len lỏi khắp mọi nơi: ''Một cuộn dây, đầy khắp nơi?''

Người Bahnar gắn bó với núi rừng, quen với cỏ cây, sông suối, chan hòa cùng tự nhiên, dựa vào tự nhiên mà sống, nên có những thứ suốt đời gắn bó với họ, lửa là một ví dụ: ''Người đo đỏ ăn sạch núi rừng?''

Về cây và trái bắp (ngô), bà con đố: ''Già tóc đen, trẻ tóc trắng?'' Về con vật luôn quanh quẩn bên người chủ lúc ở nhà, khi lên rẫy, cộng đồng Bahnar ví von, mà như trêu ghẹo: ''Lên rẫy mà không làm việc?'' Cũng có những động vật, nay trở nên hiếm hoi, nhưng trong kí ức của những người đố, nó vẫn chiếm một vị trí nhất định. Chẳng hạn, đó là con cọp, chúa tể rừng xanh:

''Đi lên núi chỉ sợ mình nó

Đi vào rừng chỉ khiếp mình nó

Người ta gọi nó là chúa tể?''

Có những thứ xa xôi nhưng được tưởng tượng thật gần gũi:

''Người nhỏ có răng nanh

Người to lại không có?''

(Mặt trăng)

Cuộc sống thay đổi, câu đố Bahnar cũng thu nhận thêm nhiều sự vật, hiện tượng mới vào kho tàng của mình. Ở đó, người ta không thể không đố về tivi, điện thoại, xe máy hay những vật dụng điện tử khác; chẳng hạn:

''Có miệng nói, có tai nghe

Ngồi im một chỗ chẳng hề đi đâu?''

(Điện thoại)

Hoặc:

''Cái gì mà có hai chân

Ta muốn nó đi nhanh, nó đi nhanh

Ta muốn nó đi chậm, nó đi chậm?''

(Xe máy)

Sinh hoạt đố Bahnar là một phần đời sống tinh thần của cộng đồng Bahnar Tây Nguyên.

Trẻ em Bahnar. 
Trẻ em Bahnar. 

Bắt đầu từ khoảng cuối năm, khi những cơn gió lành trở về, những vạt rẫy đã cho mùa thu hái, pơlang chuẩn bị bung ngàn hoa mới, bà con lại rộn ràng sửa soạn khăn áo để vào hội.

Dưới mái nhà rông, bên ghè rượu, trong nhịp chiêng, người ta sẽ lại kể nhau nghe những chuyện từ ngàn xưa, lại đố nhau những điều lắt léo mà bất ngờ, thú vị, để cùng cười vui, quên đi mệt nhọc hằng ngày, sẵn sàng bước vào một năm mới với những mùa vụ mới.

Nguyễn Quang Tuệ

MỚI NHẤT
Nha Trang: 100 tác phẩm ca ngợi “Nét đẹp xứ Trầm Hương”
Nha Trang: 100 tác phẩm ca ngợi “Nét đẹp xứ Trầm Hương”

(Dân trí) - Ngày 17/2 (nhằm ngày 29 tháng Chạp), tại công viên bờ biển Nha Trang, Sở Văn hóa Thể thao & Du lịch tỉnh Khánh Hòa đã tổ chức triển lãm ảnh: “Nét đẹp xứ Trầm Hương” chào xuân Ất Mùi 2015.

Thứ tư, 18/02/2015 - 08:07

Hình ảnh loài Dê trong hội họa
Hình ảnh loài Dê trong hội họa

(Dân trí) - Loài dê đã xuất hiện trong rất nhiều các tác phẩm hội họa của phương Đông và phương Tây với nhiều sắc thái khác nhau, phản ánh những quan niệm văn hóa khác nhau.

Thứ tư, 18/02/2015 - 02:35

Lý Hùng: Vợ tôi phải dễ thương, thông minh, chung thủy!
Lý Hùng: Vợ tôi phải dễ thương, thông minh, chung thủy!

Cùng thời với các ngôi sao màn bạc như: Lê Tuấn Anh, Lê Công Tuấn Anh, Diễm Hương, Việt Trinh, Y Phụng... nam tài tử Lý Hùng là người duy nhất còn tiếp tục với nghiệp diễn. Sinh trưởng trong một gia đình nổi tiếng, thừa hưởng từ người cha là nghệ sĩ-võ sư lừng danh Lý Huỳnh niềm đam mê nghệ thuật cháy bỏng. Đầu năm mới, nam tài tử đã có những chia sẻ chân thành về cuộc sống riêng.

Thứ ba, 17/02/2015 - 03:41

Lặng lẽ níu giữ hồn Tết Huế qua tục đánh bài chòi-bài tới
Lặng lẽ níu giữ hồn Tết Huế qua tục đánh bài chòi-bài tới

(Dân trí) - Nhắc đến những trò chơi dân gian ngày Tết, chúng ta không thể bỏ qua tập tục đánh bài chòi – bài tới. Tuy nhiên, trải qua bao thăng trầm của thời gian, nghề làm bài tới có nguy cơ thất truyền nếu không có bàn tay của nghệ nhân tâm huyết níu giữ.

Thứ ba, 17/02/2015 - 01:50

Sách xưa, sách nổi... ấn tượng tại Đường sách Xuân Ất Mùi
Sách xưa, sách nổi... ấn tượng tại Đường sách Xuân Ất Mùi

(Dân trí) - Trong số hàng ngàn những quyển sách được trưng bày tại Đường sách Xuân Ất Mùi 2015 năm nay, các quyển sách xưa, tài liệu cổ và cả những quyển sách chữ nổi dành cho người khiếm thị vẫn rất thu hút khách tham quan ở các gian hàng.

Thứ ba, 17/02/2015 - 01:23

Hoa hậu Ngọc Anh xúc động trao quà cho bệnh nhân ung thư
Hoa hậu Ngọc Anh xúc động trao quà cho bệnh nhân ung thư

(Dân trí) - Hoa hậu các dân tộc Việt Nam 2013 xúc động nghẹn ngào khi trao quà cho các bệnh nhi, bệnh nhân nặng của Viện Huyết học và truyền máu Trung ương…

Thứ ba, 17/02/2015 - 11:40

Chí Trung cùng vợ con đón Tết ở Bali
Chí Trung cùng vợ con đón Tết ở Bali

(Dân trí) - Chí Trung chia sẻ, 5 ngày đầu tiên của năm mới Ất Mùi anh sẽ đưa vợ con sang Bali (Indonesia) nghỉ ngơi, đón năm mới.

Thứ ba, 17/02/2015 - 11:19

Đi tìm vẻ đẹp Thổ cẩm Zèng
Đi tìm vẻ đẹp Thổ cẩm Zèng

(Dân trí) - Chúng tôi gồm các nhà thiết kế từ Hà Nội, TPHCM, đến Huế để cùng đồng hành trong chuyến hành trình tìm hiểu loại chất liệu mới - thổ cẩm dệt Zèng...

Thứ ba, 17/02/2015 - 10:22

Vở kịch “Miss Saigon” giành “cơn mưa giải” tại London
Vở kịch “Miss Saigon” giành “cơn mưa giải” tại London

(Dân trí) - Giải thưởng do khán giả bình chọn dành cho các tác phẩm sân khấu xuất sắc nhất của Anh - WhatsOnStage - vừa chứng kiến “cơn mưa giải” của vở “Miss Saigon” khi vở diễn này giành về 9 giải từ 12 đề cử. Thành công lớn này đã “gây choáng” với cả báo giới Anh.

Thứ ba, 17/02/2015 - 09:08

Liveshow Chế Linh không bị đình chỉ tại Quy Nhơn
Liveshow Chế Linh không bị đình chỉ tại Quy Nhơn

(Dân trí) - Trước thông tin cho rằng “chương trình Chế Linh tại Quy Nhơn, Bình Định bị đình chỉ biểu diễn” khiến nam danh ca Chế Linh cũng như đơn vị tổ chức bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, danh dự.

Thứ ba, 17/02/2015 - 08:50

Lễ hội hóa trang lớn nhất thế giới vẫn rầm rộ bất chấp mưa bão
Lễ hội hóa trang lớn nhất thế giới vẫn rầm rộ bất chấp mưa bão

(Dân trí) - Thời tiết mưa lớn kèm sấm chớp đã không thể ngăn cản bữa tiệc rực rỡ sắc màu của lễ hội hóa trang Carnival Brazil, mở màn tối 15/2 theo giờ địa phương, với những màn diễu hành vô cùng ấn tượng của các trường dạy samba nổi tiếng nhất.

Thứ ba, 17/02/2015 - 08:40

Nghệ sỹ hài Quang Thắng: “Thánh nhân đãi kẻ khù khờ"
Nghệ sỹ hài Quang Thắng: “Thánh nhân đãi kẻ khù khờ"

Nói về mình, nghệ sỹ hài Quang Thắng chia sẻ: “Con người tôi quê mùa, chỉ có cái nhiệt thành, tuyệt đối không làm hàng được. Dù không phải ‘ông hoàng’ chiếu hài đất Bắc, nhưng nếu ngã xuống sẽ có rất nhiều người đưa tay ra đỡ lấy Thắng ‘vẹo’ này …”

Thứ ba, 17/02/2015 - 06:18

ĐÁNG QUAN TÂM
Nghệ sĩ Chí Tài một mình “chạy đua” với Tết
Nghệ sĩ Chí Tài một mình “chạy đua” với Tết

(Dân trí) - Hai vợ chồng ở cách xa nhau, Tết này một mình, nghệ sĩ hài Chí Tài mải mê chạy “sô”.

Thứ ba, 17/02/2015 - 03:04

Nhìn lại một năm qua những bức ảnh đoạt giải Ảnh Báo chí Thế giới
Nhìn lại một năm qua những bức ảnh đoạt giải Ảnh Báo chí Thế giới

(Dân trí) - Giải Ảnh Báo chí Thế giới luôn đồng hành cùng với những biến động trong mọi mặt đời sống của người dân trên khắp thế giới. Trong một ngày cuối năm, hãy cùng nhìn lại những buồn vui đã diễn ra trong năm qua những bức ảnh đoạt giải.

Thứ ba, 17/02/2015 - 02:58

Ca nương Phạm Thị Huệ chúc Tết các “báu vật” nghệ thuật dân gian
Ca nương Phạm Thị Huệ chúc Tết các “báu vật” nghệ thuật dân gian

(Dân trí) - Ca nương Phạm Thị Huệ cùng với Á hậu Trà Ngọc Hằng đã có chuyến đi ý nghĩa đến chúc Tết từng gia đình những “báu vật” của nghệ thuật dân gian miền Bắc.

Thứ ba, 17/02/2015 - 02:10

Chủ tịch nước Trương Tấn Sang chúc Tết các nhân sỹ, nghệ sỹ TPHCM
Chủ tịch nước Trương Tấn Sang chúc Tết các nhân sỹ, nghệ sỹ TPHCM

Thăm và chúc Tết NSND Kim Cương, Chủ tịch nước đã lắng nghe những tâm tư, nguyện vọng và đề xuất của anh chị em nghệ sỹ.

Thứ hai, 16/02/2015 - 06:38

Cầu ao mùa Tết
Cầu ao mùa Tết

(Dân trí) - Từ khoảng hai bảy, hai tám Tết, các gia đình đã rủ nhau ngả chung lợn để ăn Tết, những bếp củi rực lửa được bắc lên ngay sát bờ ao. Tiếng mấy chú lợn ỉn kêu eng éc xé toang màn sương tĩnh lặng của buổi sớm mùa đông yên ả.

Thứ hai, 16/02/2015 - 02:36

Cảnh quay trong nghĩa trang của Điệp viên 007 bị thất bại
Cảnh quay trong nghĩa trang của Điệp viên 007 bị thất bại

(Dân trí) - Trong tập phim mới nhất của Điệp viên 007 - “Spectre” (2015), kịch bản có một cảnh James Bond xuất hiện bên trong nghĩa địa 2000 năm tuổi ở thành phố Rome, Ý, nhưng khi đoàn làm phim “rồng rắn” đến nghĩa địa, họ đã buộc phải bỏ về “không công”.

Thứ hai, 16/02/2015 - 02:16

Xuân Hinh: "Ở đời sợ nhất... người tử tế"
Xuân Hinh: "Ở đời sợ nhất... người tử tế"

(Dân trí) - Ở tuổi ngũ thập tri thiên mệnh, Xuân Hinh đã có gần như tất cả những điều mà một nghệ sĩ mơ ước: gia đình hạnh phúc, vợ đẹp, con khôn. Anh có sự nghiệp lẫy lừng, anh có đủ tiền tài, đủ sự trọng vọng trong xã hội...

Thứ hai, 16/02/2015 - 02:15

Ngắm chợ hoa Tết của người Việt ở Texas cùng hoa hậu Quý bà
Ngắm chợ hoa Tết của người Việt ở Texas cùng hoa hậu Quý bà

(Dân trí) - Diện áo dài ren đỏ thắm biểu trưng cho sự may mắn của năm mới đến, Hoa hậu quý bà Sonya Sương Đặng rạng rỡ, đằm thắm giữa chợ hoa Tết đầy màu sắc của người Việt tại Texas (Mỹ).

Thứ hai, 16/02/2015 - 02:02

Lễ hội phải hướng tới văn minh, giá trị của văn hóa
Lễ hội phải hướng tới văn minh, giá trị của văn hóa

Trong khi lễ hội là một phần biểu tượng văn hóa của một quốc gia thì du lịch chính là phương tiện hữu hiệu nhất để quảng bá văn hóa đó. Thế nhưng mỗi dịp tết đến xuân về thì vấn đề lễ hội và du lịch luôn là chủ đề nóng trong cộng đồng. PV Báo Lao Động đã có cuộc phỏng vấn Bộ trưởng Hoàng Tuấn Anh về những vấn đề trên.

Thứ hai, 16/02/2015 - 01:28

Màu sắc Việt đậm nét trong Lễ hội đa văn hóa tại Canberra 2015
Màu sắc Việt đậm nét trong Lễ hội đa văn hóa tại Canberra 2015

(Dân trí) - Lễ hội đa văn hóa là một sự kiện thường niên được tổ chức tại Canberra để tôn vinh đa dạng sắc tộc và chung sống hài hòa giữa các nền văn hóa ở nước Úc. Năm nay, màu sắc và các giá trị văn hóa Việt được đánh giá là thể hiện rõ hơn, đặc sắc hơn ở Lễ hội.

Thứ hai, 16/02/2015 - 12:38

Độc đáo phong tục thêu váy đón Tết của thiếu nữ Mông
Độc đáo phong tục thêu váy đón Tết của thiếu nữ Mông

Thượng sơn vào những ngày cuối năm, đi đến bất cứ bản làng người Mông nào ta cũng có thể bắt gặp hình ảnh thiếu nữ Mông tỉ mẩn đan khăn, thêu váy cho mình để đi chơi xuân.

Thứ hai, 16/02/2015 - 11:28

Nữ diễn viên Iran gây phẫn nộ vì chụp ảnh khỏa thân
Nữ diễn viên Iran gây phẫn nộ vì chụp ảnh khỏa thân

(Dân trí) - Nữ diễn viên người Iran - Golshifteh Farahani - đã phải rời bỏ quê hương từ năm 2012 vì một bức ảnh bán khỏa thân xuất hiện trên báo Pháp. Giờ đây, dù đã sống ở nước ngoài, việc cô tiếp tục thực hiện ảnh khỏa thân đăng báo vẫn không khỏi làm dư luận Iran dậy sóng.

Thứ hai, 16/02/2015 - 08:30